Po pięciu latach funkcjonowania opłaty cukrowej oraz analizie sprawozdania NFZ za 2025 rok widać wyraźnie, że zdecydowana większość środków przeznaczana jest na finansowanie leczenia cukrzycy i chorób metabolicznych, a obszar profilaktyki i edukacji stanowi marginalny procent całości wydatków. Dzięki większej szczegółowości tegorocznego sprawozdania możliwe jest lepsze prześledzenie struktury wydatków oraz postawienie pytań o to, w jaki sposób środki z opłaty cukrowej przyczyniają się do rozwoju nowoczesnej opieki diabetologicznej.
Najważniejsze wnioski
W 2025 r. koszt refundacji leków przeciwcukrzycowych wyniósł 645,3 mln zł i wzrósł jedynie o 2,1% względem roku 2024, gdy na ten cel przeznaczono 632,1 mln zł. Koszt refundacji pasków do pomiaru glukozy wyniósł natomiast w 2025 r. 409,6 mln zł – mniej niż w 2024 r. (440,7 mln zł) oraz w 2023 r. (456,4 mln zł). Oznacza to utrzymujący się trend spadkowy w tej kategorii wydatków. W naszej ocenie warto przeanalizować, w jakim stopniu zmiana ta jest związana z rosnącym wykorzystaniem nowoczesnych technologii monitorowania glikemii oraz czy środki uwalniane w wyniku tych zmian są reinwestowane w dalszy rozwój nowoczesnej opieki diabetologicznej.
Z kolei koszt świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w zakresie diabetologii i chorób metabolicznych osiągnął w 2025 r. poziom 356,4 mln zł. Dla porównania w 2024 r. było to 324,6 mln zł, a w 2023 r. 282,6 mln zł. Widać wyraźny i konsekwentny trend wzrostowy, który należy ocenić pozytywnie. Jest to jedna z najbardziej stabilnie rosnących kategorii w całym zestawieniu. To kierunek zgodny z potrzebami pacjentów oraz wyzwaniami, przed którymi stoi współczesna diabetologia – zasługuje on na uznanie, ale też dalszą obserwację.
Pacjenci oczekują wartości dodanej
Analiza sprawozdania rodzi istotne pytania dotyczące sposobu wykorzystania środków pochodzących z opłaty cukrowej. Znaczna część wydatków wykazywanych w raporcie obejmuje świadczenia i produkty finansowane przez NFZ na długo przed wprowadzeniem tego podatku. Dotyczy to między innymi refundacji leków przeciwcukrzycowych, refundacji pasków do samokontroli glikemii czy finansowania świadczeń diabetologicznych. Dlatego z perspektywy pacjentów szczególnie istotne jest wskazanie, które działania zostały uruchomione, rozszerzone lub przyspieszone dzięki środkom pochodzącym z opłaty cukrowej oraz jaki wpływ mają one na poprawę jakości opieki diabetologicznej. Środki pochodzące z dodatkowego obciążenia fiskalnego powinny przynosić pacjentom wymierne korzyści zdrowotne i wspierać rozwój nowoczesnych rozwiązań w diabetologii.
Potrzeba transparentności
Nie bez znaczenia pozostaje również kwestia przejrzystości wydatkowania środków publicznych. Doceniamy widoczną w ostatnich latach poprawę szczegółowości raportowania oraz bardziej precyzyjne prezentowanie poszczególnych kategorii wydatków. Uważamy jednak, że kolejnym krokiem powinno być publikowanie jednolitych, porównywalnych rok do roku danych pozwalających ocenić nie tylko wysokość wydatkowanych środków, ale również efekty zdrowotne osiągane dzięki ich wykorzystaniu.
Długofalowa inwestycja w zdrowie publiczne
Prof. dr hab. Paweł Koczkodaj – ekspert w dziedzinie zdrowia publicznego i członek Forum Ekspertów ds. Cukrzycy – potwierdza, że współczesne systemy ochrony zdrowia coraz częściej odchodzą od oceny skuteczności wyłącznie przez pryzmat wysokości ponoszonych nakładów. – Równie istotne staje się pytanie, jakie efekty zdrowotne przynoszą podejmowane interwencje oraz czy przekładają się one na ograniczenie obciążenia chorobami przewlekłymi w skali populacyjnej. W tym kontekście transparentność wydatkowania środków pochodzących z opłaty cukrowej oraz możliwość oceny ich wpływu na zdrowie publiczne mają fundamentalne znaczenie – dodaje. W opinii prof. Pawła Koczkodaja środki pochodzące z opłaty cukrowej powinny być traktowane jako element długofalowej inwestycji w zdrowie populacji. – Oprócz zapewnienia dostępu do skutecznego leczenia niezwykle istotne jest konsekwentne wzmacnianie działań profilaktycznych, edukacyjnych oraz interwencji sprzyjających utrzymaniu prawidłowej masy ciała i zdrowych nawyków żywieniowych. Równie ważne jest rozwijanie systemu oceny efektów zdrowotnych tych działań. Takie podejście pozwala podejmować decyzje w oparciu o dowody naukowe, zwiększa efektywność wykorzystania środków publicznych i odpowiada na najważniejsze wyzwania epidemiologiczne, przed którymi stoi system ochrony zdrowia w Polsce – podsumowuje ekspert.
W opinii prof. Leszka Czupryniaka – kierownika Kliniki Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, członka Forum Ekspertów ds. Cukrzycy – wyniki sprawozdania NFZ są zdecydowanie poniżej oczekiwań. – Kolejny raport z wydatkowania środków z opłaty cukrowej jest mocno rozczarowujący, gdyż pokazuje jak bardzo ugruntowała się praktyka traktowania wpływów z opłaty jako źródła łatania deficytu NFZ, a nie taki był zupełnie cel wprowadzenia tego instrumentu finansowego. Obecnie 95,6% wpływów z opłaty cukrowej jest przeznaczonych na finasowanie rutynowych świadczeń NFZ związanych z leczeniem cukrzycy, a przecież opłata cukrowa miała być bodźcem dla poprawy i rozwoju ochrony zdrowia i profilaktyki w obszarze cukrzycy i otyłości. Tymczasem konserwuje ona stan obecny, zarazem uniemożliwiając inne działania dla rozwoju medycyny metabolicznej. Niezmiennie stoję na stanowisku, że wpływy z podatku cukrowego powinny być przeznaczane na wydatki związane z profilaktyką otyłości, cukrzycy i jej powikłań. W szczególności oznacza to prowadzenie działań edukacyjnych na znacznie większą skalę, a dotyczących szerokiego społeczeństwa, modyfikację programu edukacji, przede wszystkim wczesnoszkolnej, zmierzającej do rozwoju profilaktyki chorób metabolicznych i poprawę dostępu do najnowszych rozwiązań diagnostycznych i terapeutycznych dla osób z otyłością i cukrzycą – podsumowuje ekspert.
Propozycja systemowa
Polskie Stowarzyszenie Diabetyków oraz Forum Ekspertów ds. Cukrzycy opowiadają się za dalszym wzmacnianiem opieki diabetologicznej poprzez:
- zapewnienie stabilnego i szerokiego dostępu do innowacyjnych technologii medycznych oraz terapii zgodnych z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, obejmującego zarówno utrzymanie obecnie dostępnych rozwiązań refundacyjnych, jak i ich dalszy rozwój oraz poszerzanie możliwości leczenia osób z cukrzycą
- zwiększanie transparentności wydatkowania środków pochodzących z opłaty cukrowej, w tym publikowanie porównywalnych rok do roku danych oraz informacji o osiąganych efektach zdrowotnych
- finansowanie działań profilaktycznych i edukacyjnych wspierających ograniczenie zachorowań na cukrzycę i otyłość
Najlepszym sposobem zapewnienia racjonalnego wydatkowania środków z opłaty cukrowej jest powołanie zespołu ds. opłaty cukrowej przy MZ, składającego się z ekspertów medycznych, ekonomicznych i pacjentów. Opracowane przez ten zespół zasady gospodarowania opłatą cukrową powinny być wiążące dla MZ i NFZ. Pacjenci mają prawo oczekiwać nie tylko utrzymania już dostępnych możliwości leczenia, ale również ich dalszego rozwoju oraz pełnej informacji o efektach zdrowotnych osiąganych dzięki środkom pochodzącym z opłaty cukrowej.
