Tarczyca – niewielki gruczoł w kształcie motyla, zlokalizowany w dolnej, przedniej części szyi była „bohaterką” czerwcowego spotkania edukacyjnego, zorganizowanego przez Polskie Stowarzyszenie Diabetyków przy wsparciu firmy Merck. Nasz ekspert dr hab. n. med. Beata Matyjaszek-Matuszek w bardzo ciekawy i wyczerpujący sposób przybliżyła nam problem niedoczynności tarczycy, omówiła szereg objawów tego zaburzenia, diagnostykę, leczenie oraz związek chorób tarczycy z cukrzycą.
Niedoczynność tarczycy to zespół objawów klinicznych wywołany niedoborem hormonów tarczycy (tyroksyny i trójjodotyroniny) lub osłabieniem ich działania w tkankach. Skutkuje to spowolnieniem metabolizmu całego organizmu. Niedoczynność tarczycy może być wrodzona, co jest zdecydowanie rzadszym zjawiskiem, bądź wtórna.
Niedoczynność tarczycy pierwotna – przyczyny:
• Nieprawidłowości w rozwoju tarczycy,
• nieprawidłowości w syntezie hormonów,
• defekty w zakresie nadzoru pracy tarczycy, czyli w obrębie przysadki,
Niedoczynność tarczycy wtórna – przyczyny:
• choroba Hashimoto. Jest to przewlekłe autoimmunizacyjne zapalenie tarczycy
• zapalenie tarczycy poporodowe\częściowa lub całkowita operacja gruczołu tarczowego,
• leczeniem jodem-131
• polekowa, np. po terapiach onkologicznych
• niedobór jodu (w Polsce nie występuje)
W tym miejscu warto zaznaczyć, że nie należy stawiać znaku równości pomiędzy niedoczynnością tarczycy a chorobą Hashimoto. Choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy to najczęstsza przyczyna prowadząca do niedoczynności wtórnej tego gruczołu.
Niedoczynność tarczycy – jak częsty jest to problem?
W Polsce niedoczynność tarczycy dotyka od 2 do 5 proc społeczeństwa, pięć razy częściej diagnozowana jest u kobiet niż u mężczyzn. Ryzyko wystąpienia choroby narasta z wiekiem. Wyróżnia się także subkliniczną (utajoną) postać niedoczynności tarczycy. Stan ten nie daje żadnych objawów, można go rozpoznać jedynie w badaniu laboratoryjnym przy podwyższonym wyniku TSH. Ta postać niedoczynności tarczycy dotyczy około 10 proc. populacji. Z czasem przechodzi w jawną niedoczynność tarczycy, gdzie poza odchyleniami laboratoryjnymi występują także objawy kliniczne.
Objawy niedoczynności tarczycy najczęściej pojawiają się u osób w starszym, a nawet podeszłym wieku, częściej u kobiet niż u mężczyzn. Czynnikiem ryzyka jest występowanie niedoczynności w rodzinie oraz zdiagnozowane wcześniej choroby autoimmunologiczne, takie jak cukrzyca typu 1, celiakia, niedokrwistość złośliwa, reumatoidalne zapalenie stawów, bielactwo.
Jakie objawy mogą świadczyć o niedoczynności tarczycy?
Receptory dla hormonów tarczycowych występują w całym organizmie, także w obrębie mózgu, dlatego objawy niedoboru tych hormonów są bardzo różnorodne, mogą dotyczyć każdej tkanki i narządu.
• Do dość typowych objawów niedoczynności tarczycy zalicza się te w obrębie skóry i ogólnie wyglądu. Skóra jest sucha, blada, często żółtym odcieniem, zazwyczaj chłodna. Chorobę można podejrzewać u osób, których łokcie i kolana… wydają się być brudne. W tych miejscach w wyniku niedoboru hormonów tarczycy występuje zwiększona koncentracja melatoniny. Łamliwe, nieukładające się włosy, rozdwajające się, kruche paznokcie czy obrzęki tkanki podskórnej to także symptomy, które powinny skłonić nas do badania w kierunku chorób tarczycy.
• W zakresie układu nerwowego u osób niezdiagnozowanych lub nieprawidłowo leczonych widoczna jest tendencja do depresji, obniżenia nastroju i jego wahań. Typowe dla niedoczynności tarczycy jest to, że pacjent wstaje niewyspany, nawet jeżeli spał odpowiednio długo. Dodatkowo występuje spowolnienie psychoruchowe, upośledzona jest koncentracja i zapamiętywanie.
• W zakresie układu oddechowego objawem niedoczynności tarczycy bywa zespół bezdechu sennego, ale też bardzo charakterystyczna chrypka, do której pacjent często się przyzwyczaja i sam jej nie zauważa. W stanach bardzo zaawansowanych może występować płyn w jamie opłucnej.
• W obrębie układu krążenia objawem niedoczynności tarczycy może być migotanie przedsionków oraz bradykardia. Typowy jest także wzrost ciśnienia rozkurczowego krwi. Nierozpoznana, nieleczona lub nieprawidłowo leczona niedoczynność tarczycy wpływa negatywnie na profil lipidowy, a więc sprzyja miażdżycy. Występuje też tendencja do podwyższenia cholesterolu całkowitego, ale także frakcji LDL cholesterolu czy też trójglicerydów.
• W zakresie układu pokarmowego obserwujemy osłabienie perystaltyki jelit, stąd typowym objawem w niedoczynności tarczycy są zaparcia.
• W zakresie układu rozrodczego może dochodzić do niepłodności, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Z powodu jawnej niedoczynności występują cykle bezowulacyjne, najczęściej nieregularne i obfite. Libido i popęd seksualny są obniżone. U mężczyzn mogą występować zaburzenia erekcji. Pogarsza się także jakość nasienia.
• W zakresie układu wydalniczego zwykle zmniejsza się przesączanie kłębuszkowe, stąd następuje zatrzymywanie wody w organizmie.
• W obrębie układu szkieletowego o niedoczynności tarczycy mogą świadczyć częste i nietypowe złamania.
Zależności pomiędzy niedoczynnością tarczycy a cukrzycą
Niedoczynność tarczycy jest czynnikiem ryzyka insulinooporności, a w efekcie także rozwoju cukrzycy typu 2. U pacjentów, u których niedoczynność tarczycy jest nieprawidłowo leczona, może występować hiperglikemia, zarówno na czczo, jak i po posiłkach. Z kolei u pacjentów z cukrzycą typu 2 współwystępowanie niedoczynności tarczycy zwiększa także ryzyko powikłań, takich jak neuropatia, jak retinopatia.
Bardzo ważne jest to, że nieleczona bądź niedostatecznie wyrównana tarczyca wpływa na glikemię, prowadzi do niedocukrzeń. Stąd dawki leków przeciwcukrzycowych, w tym insuliny, powinny być modyfikowane adekwatnie do etapu leczenia niedoczynności tarczycy. Jeżeli tarczyca jest niewyrównana, dawki insuliny powinny być zmniejszone. Kiedy
hormony zostaną ustabilizowane, wzrasta zapotrzebowanie na insulinę.
Dlatego Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne razem z Polskim Towarzystwem Diabetologicznym zalecają, aby u każdego pacjenta ze świeżo rozpoznaną cukrzycą, zarówno typu 1, jak i typu 2 obowiązkowo wykonywać diagnostykę laboratoryjną w kierunku niedoczynności tarczycy, czyli oznaczać stężenie TSH. Natomiast u pacjentów, którzy już chorują na te choroby, powinni być baczniej obserwowani pod kątem objawów niedoczynności tarczycy.
Jak diagnozuje się niedoczynność tarczycy?
Do diagnostyki wykorzystuje się badania laboratoryjne oraz obrazowe. Z krwi w pierwszej kolejności bada się TSH. Jeżeli jest nieprawidłowe, to wówczas oznacza się wolną tyroksynę. Aby stwierdzić chorobę Hashimoto bada się przeciwciała przeciwtarczycowe. Dla stwierdzenia niedoczynności tarczycy bardzo typowe jest też badanie ultrasonograficzne, które pozwala ocenić wielkość gruczołu tarczycy.
Dr hab. n. med. Beata Matyjaszek-Matuszek,
specjalista chorób wewnętrznych, endokrynolog, diabetolog,
kierownik Kliniki Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Metabolicznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
Poniżej nagranie webinaru:
