Nadwaga i otyłość u dzieci i młodzieży stają się coraz bardziej poważniejszym problemem zdrowia publicznego w Polsce. Widać to „gołym okiem” i potwierdzają badania. Większość dzieci nie wyrasta z nadmiernej masy ciała, stają się otyłymi dorosłymi z dużym ryzykiem rozwoju nadciśnienia, insulinooporności czy cukrzycy typu 2. Problemy, kiedyś typowe po 4 dekadzie życia, obecnie są często diagnozowane przed 18 urodzinami.
Badanie COSI (Childhood Obesity Surveillance Initiative) prowadzone przez WHO w Europe wśród młodszych dzieci szkolnych wykazuje, że nadwaga i otyłość są obecne już w wieku wczesnoszkolnym. W Polsce nadmierna masa ciała dotyczy co trzeciego dziecka w wieku wczesnoszkolnym (33%), częściej występuje u chłopców w porównaniu do dziewcząt (36% vs 30%). Blisko 1/5 tej grupy to dzieci, u których już rozwinęła się otyłość. Odsetek dzieci otyłych wzrasta wraz z wiekiem, jest wyższa wśród nastolatków niż uczniów szkół podstawowych. Liczne, prowadzone w tym zakresie badania pokazują, że problem nie dotyczy tylko pojedynczych rodzin czy grup ryzyka, ale stanowi powszechne wyzwanie systemowe. Jego źródłem są m.in. zmiany stylu życia: mniej ruchu, więcej czasu przed ekranem, łatwy dostęp do wysoko przetworzonej żywności, słodkich napojów i nieregularny rytm posiłków.
Dlaczego nadwaga i otyłość u dzieci są tak groźne?
Nadmiar tkanki tłuszczowej w dzieciństwie zwiększa ryzyko wielu powikłań:
• nadciśnienia tętniczego,
• zaburzeń lipidowych,
• insulinooporności i cukrzycy typu 2,
• niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby,
• problemów ortopedycznych, np. bólu kolan i kręgosłupa,
• bezdechu sennego,
• zaburzeń dojrzewania,
• obniżonej samooceny, stygmatyzacji i problemów emocjonalnych.
Na choroby te także nie trzeba czekać do dorosłości, coraz częściej są one diagnozowane w okresie nastoletnim, a nawet w dzieciństwie.
Jak rozpoznaje się nadwagę i otyłość u dzieci?
Diagnoza u dzieci wygląda inaczej niż u dorosłych, bo dziecko rośnie i zmienia się jego skład ciała oraz proporcje. Dlatego nie wystarczy sam wskaźnik BMI bez odniesienia do wieku i płci. W wywiadzie lekarskim zadawane są pytania o nawyki żywieniowe, aktywność fizyczną, czas spędzany przed ekranem, sen, rodzinną historię otyłości, cukrzycy czy nadciśnienia. Pomiary obejmują masę ciała i wzrost, na tej podstawie oblicza się BMI, a następnie interpretuje ten wskaźnik według siatek centylowych dla wieku i płci. U młodocianych także wykonuje się pomiar obwodu talii, co pomaga ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i ma znaczenie przy podejrzeniu otyłości trzewnej oraz ryzyka chorób metabolicznych. Badania laboratoryjne, które towarzyszą diagnostyce otyłości to:
• glukoza na czczo, HbA1c lub test obciążenia glukozą,
• profil lipidowy,
• ALT/AST w kierunku stłuszczenia wątroby,
• TSH tylko przy podejrzeniu przyczyny endokrynologicznej,
• inne badania w przypadku podejrzenia otyłości wtórnej.
U większości dzieci otyłość ma charakter pierwotny, związany z dodatnim bilansem energetycznym i stylem życia. Otyłość wtórna z przyczyn hormonalnych lub genetycznych jest rzadsza, ale wymaga wykluczenia, jeśli obraz kliniczny jest nietypowy.
Jak leczy się nadwagę i otyłość u dzieci?
Leczenie powinno być długofalowe, wielokierunkowe i rodzinne. W przypadku dzieci nie chodzi zwykle o „dietę odchudzającą” w rozumieniu restrykcji, lecz o trwałą zmianę środowiska i nawyków całej rodziny. Ważne jest nie tylko to, aby nauczyć się zdrowego odżywiania i przyzwyczaić do regularnego ruchu, ale aby zapewnić dziecku także wsparcie psychologiczne. U wielu dzieci otyłości towarzyszą jedzenie pod wpływem emocji, obniżona samoocena, stres i wykluczenie rówieśnicze. Dlatego leczenie często wymaga pomocy psychologa lub psychoterapeuty, zwłaszcza gdy występują zaburzenia odżywiania, trudności emocjonalne albo brak współpracy w domu.
Farmakoterapia u dzieci jest stosowana rzadko i tylko w wybranych przypadkach, zwykle u starszych nastolatków z ciężką otyłością i powikłaniami, po ocenie specjalistycznej. Leczenie bariatryczne, czyli operacyjne, również dotyczy jedynie bardzo nielicznych, skrajnych przypadków i jest rozważane u młodzieży z ciężką otyłością chorobową oraz poważnymi powikłaniami.
Redakcja
