Cukrzyca jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych na świecie. W Polsce choruje na nią ponad 3 miliony osób, a prognozy wskazują, że do 2030 roku może dotyczyć nawet co dziesiątego mieszkańca kraju. U wielu pacjentów cukrzyca współistnieje z innymi chorobami przewlekłymi.
Z tego artykułu dowiesz się, że:
- przewlekle podwyższone stężenie glukozy we krwi może prowadzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych, nerwów i wielu narządów,
- cukrzyca typu 1 często współwystępuje z innymi schorzeniami o podłożu autoimmunologicznym, takimi jak, np. choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa, celiakia czy reumatoidalne zapalenie stawów,
- cukrzycy typu 2 najczęściej towarzyszą choroby układu krążenia, wątroby i nerek,
- między cukrzycą a depresją istnieje dwukierunkowa zależność wpływająca na przebieg obu schorzeń,
- regularne badania laboratoryjne pozwalają wcześnie wykryć powikłania oraz choroby towarzyszące i szybko wdrożyć odpowiednie podstępowanie.
Dlaczego cukrzyca często współwystępuje z innymi chorobami?
W wielu przypadkach cukrzycy towarzyszą inne choroby, które mogą mieć wspólne podłoże, wynikać z tych samych czynników ryzyka lub rozwijać się jako konsekwencja zaburzeń metabolicznych związanych z cukrzycą. Mechanizmy współwystępowania chorób różnią się jednak w zależności od typu cukrzycy.
Cukrzyca typu 1 a inne choroby autoimmunologiczne
Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną. Oznacza to, że układ odpornościowy błędnie rozpoznaje własne tkanki jako obce, co skutkuje stopniowym niszczeniem komórek β trzustki odpowiedzialnych za produkcję insuliny. W efekcie dochodzi do niedoboru tego hormonu i rozwoju cukrzycy.
Osoby posiadające predyspozycje genetyczne do autoagresji są bardziej narażone również na rozwój innych chorób, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki i narządy. Z tego powodu u pacjentów z cukrzycą typu 1 znacznie częściej niż w populacji ogólnej rozpoznaje się schorzenia autoimmunologiczne, do których należą, m.in.:
- choroba Hashimoto,
- choroba Gravesa-Basedowa,
- celiakia,
- choroba Addisona,
- autoimmunologiczne zapalenie wątroby,
- reumatoidalne zapalenie stawów (RZS),
- toczeń rumieniowy układowy,
- bielactwo,
- łysienie plackowate.
Cukrzyca typu 2 i wspólne czynniki ryzyka innych chorób
Choroby współwystępujące z cukrzycą typu 2 rozwijają się w odmiennym mechanizmie niż w przypadku cukrzycy typu 1. Ich powstawaniu sprzyjają przede wszystkim insulinooporność, przewlekły stan zapalny, nadmierna masa ciała oraz zaburzenia gospodarki lipidowej. To oznacza, że te same czynniki, które odpowiadają za rozwój cukrzycy typu 2, jednocześnie zwiększają ryzyko występowania wielu schorzeń, które mogą jej towarzyszyć.
Do najczęstszych chorób współistniejących z cukrzycą typu 2 należą, m.in.:
- nadciśnienie tętnicze,
- miażdżyca,
- choroba niedokrwienna serca,
- niewydolność serca,
- zespół metaboliczny,
- przewlekła choroba nerek,
- niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD),
- zespół policystycznych jajników (PCOS),
- dna moczanowa.
Jakie są skutki nieleczonej lub niewłaściwie kontrolowanej cukrzycy?
Jeśli poziom glukozy we krwi przez długi czas pozostaje zbyt wysoki, dochodzi do stopniowego uszkadzania naczyń krwionośnych, nerwów oraz wielu narządów wewnętrznych. Zmiany te rozwijają się latami i początkowo często nie powodują żadnych dolegliwości, dlatego pacjent może nie być świadomy postępujących skutków cukrzycy.
Nieleczona lub niewłaściwie kontrolowana cukrzyca zwiększa ryzyko powikłań:
- mikroangiopatycznych – związanych z uszkodzeniem drobnych naczyń krwionośnych,
- makroangiopatycznych – obejmujących duże naczynia.
W efekcie choroba może prowadzić do zaburzeń widzenia, uszkodzenia nerek, nieprawidłowej pracy układu nerwowego oraz rozwoju chorób sercowo-naczyniowych.
Do najczęstszych powikłań przewlekłych cukrzycy należą:
- neuropatia cukrzycowa – uszkodzenie nerwów obwodowych,
- zespół stopy cukrzycowej – owrzodzenie, zakażenie i uszkodzenie tkanek głębokich stopy,
- retinopatia cukrzycowa – uszkodzenie drobnych naczyń krwionośnych siatkówki oka,
- cukrzycowa choroba nerek – uszkodzenia naczyń krwionośnych znajdujących się w nerkach, szczególnie kłębuszków nerkowych, odpowiedzialnych za filtrację krwi.
Cukrzyca a choroby tarczycy – jakie badania należy wykonywać?
Zarówno niedoczynność, jak i nadczynność tarczycy mogą wpływać na gospodarkę węglowodanową, utrudniając utrzymanie prawidłowych wartości glikemii. Z tego względu u pacjentów z cukrzycą ważne jest regularne monitorowanie funkcji tarczycy.
Podstawowym badaniem laboratoryjnym oceniającym funkcjonowanie gruczołu tarczowego jest TSH – hormon tyreotropowy. W przypadku nieprawidłowego stężenia TSH, lekarz może zlecić dodatkowo oznaczenia:
- fT3 (wolnej trijodotyroniny),
- fT4 (wolnej tyroksyny),
- przeciwciał przeciwtarczycowych, m.in. anty-TPO (przeciwciał przeciw peroksydazie tarczycowej), anty-TG (przeciwciał przeciw tyreoglobulinie), TRAb (przeciwciał przeciw receptorowi TSH).
W cukrzycy typu 1 badania należy powtarzać okresowo co 1-2 lata, a w przypadku dzieci lub kobiet planujących ciążę nawet co 6–12 miesięcy. Z kolei w przebiegu cukrzycy typu 2 w zależności od wyników wyjściowych i zaleceń lekarza badania należy wykonywać co 2-3 lata, lub częściej – jeśli pojawią się objawy kliniczne lub inne wskazania.
Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego w przebiegu cukrzycy
Nadciśnienie tętnicze należy do najczęstszych schorzeń współistniejących z cukrzycą typu 2. Obecność obu chorób jednocześnie znacząco zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, a także stanów zagrażających życiu, takich jak zawał serca czy udar mózgu.
Dlatego oprócz kontroli glikemii i regularnych pomiarów ciśnienia tętniczego niezwykle istotna jest ocena parametrów laboratoryjnych, takich jak m.in.:
- lipidogram,
- eGFR,
- wskaźnik albuminy do kreatyniny w moczu (UACR).
Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u pacjentów z cukrzycą typu 2 powinna być przeprowadzana przynajmniej raz w roku.
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby a cukrzyca
Insulinooporność w połączeniu z nadwagą lub otyłością często prowadzą nie tylko do rozwoju cukrzycy typu 2, ale również niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby. Schorzenie to przez długi czas może nie powodować żadnych objawów, dlatego jego rozpoznanie często opiera się na badaniach laboratoryjnych.
W monitorowaniu funkcji wątroby wykorzystuje się parametry, takie jak:
- lipidogram,
- aminotransferaza asparaginianowa (AST/AspAT),
- aminotransferaza alaninowa (ALT/ALAT),
- gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP).
U większości osób z cukrzycą badania oceniające funkcjonowanie wątroby zaleca się wykonywać przynajmniej raz w roku. W przypadku stwierdzonego stłuszczenia wątroby, zespołu metabolicznego lub innych zaburzeń wymagających ścisłej kontroli, lekarz może zalecić częstsze wykonywanie badań, zwykle co 3-6 miesięcy.
Jak monitorować funkcje nerek w przebiegu cukrzycy?
Nerki należą do narządów szczególnie narażonych na uszkodzenie w przebiegu cukrzycy. Wysokie stężenie glukozy we krwi może prowadzić do stopniowego uszkadzania kłębuszków nerkowych i pogarszania funkcji filtracyjnej nerek. Pierwsze etapy cukrzycowej choroby nerek najczęściej przebiegają bezobjawowo. Dlatego regularne badania laboratoryjne mają kluczowe znaczenie dla jej wczesnego wykrywania.
Do najważniejszych badań należą:
- badanie ogólne moczu,
- kreatynina,
- eGFR,
- wskaźnik albumina/kreatynina (ACR).
Wykrycie nieprawidłowości w początkowym stadium pozwala wdrożyć leczenie spowalniające postęp choroby.
Czy istnieje związek między cukrzycą a depresją?
Coraz więcej badań wskazuje na związek pomiędzy cukrzycą a depresją. Ich relacja ma charakter dwukierunkowy. Oznacza to, że cukrzyca może zwiększać ryzyko rozwoju depresji, a jednocześnie depresja może utrudniać prawidłowy przebieg leczenia choroby metabolicznej.
Przewlekły charakter cukrzycy, konieczność codziennego monitorowania glikemii, stosowania diety oraz obawa przed powikłaniami mogą stanowić istotne obciążenie psychiczne. U wielu pacjentów prowadzi to do przewlekłego stresu, obniżenia nastroju, a w konsekwencji do rozwoju objawów depresyjnych. Dodatkowo wahania poziomu glukozy we krwi mogą wpływać na samopoczucie i funkcjonowanie układu nerwowego.
Z drugiej strony, depresja negatywnie wpływa na przebieg cukrzycy. Obniżona motywacja, spadek energii oraz trudności z koncentracją mogą skutkować nieregularnym przyjmowaniem leków, gorszą kontrolą diety oraz mniejszą aktywnością fizyczną. W efekcie dochodzi do pogorszenia wyrównania metabolicznego i zwiększenia ryzyka powikłań.
Dlatego równie ważne jak kontrola parametrów laboratoryjnych jest dbanie o zdrowie psychiczne. Rozpoznanie i leczenie depresji mogą znacząco poprawić jakość życia oraz ułatwić utrzymanie prawidłowej glikemii, zmniejszając ryzyko długoterminowych powikłań cukrzycy.
Podsumowanie
Poza regularną kontrolą glikemii i przestrzeganiem zaleceń terapeutycznych osoby z cukrzycą powinny wykonywać także badania profilaktyczne pozwalające na monitorowanie funkcjonowania narządów i układów narażonych na rozwój powikłań choroby. Badania laboratoryjne, dostępne m.in. w ALAB laboratoria, umożliwiają wczesne wykrywanie ewentualnych nieprawidłowości i szybką interwencję. Dodatkowo, odpowiednia dieta i regularna aktywność fizyczna pomagają znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju powikłań cukrzycowych i spowolnić postęp już istniejących zmian.
Opieka merytoryczna lek. med. Agata Strukow, Dyrektor ds. edukacji medycznej ALAB laboratoria
Bibliografia
- Wang J., Wan K., Chang X., Mao R.F., Association of autoimmune thyroid disease with type 1 diabetes mellitus and its ultrasonic diagnosis and management, World Journal of Diabetes, 2024, 15(3), 348.
- Dąbrowski M., Wytyczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2024, czyli ochrona sercowo-naczyniowo-nerkowa z metaboliką w tlem, Lekarz POZ, 2024, 10(1), 1-11.
- Marx N., Federici M., Schütt K., Müller-Wieland D., Ajjan R.A., Antunes M.J., Sattar N., Wytyczne ESC 2023 dotyczące leczenia chorób sercowo-naczyniowych u pacjentów z cukrzycą, Polish Heart Journal (Kardiologia Polska), 2023, 81(III), 103-200.
- Bernacki R., Rozwój nefropatii cukrzycowej u pacjentów chorujących na cukrzycę typu 2. [W:] Zdrowie i życie człowiek w dobie przemian. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Naukowe ArchaeGraph, Łódź, 2022, 55-66.
- Fanelli G., Raschi E., Hafez G., Matura S., Schiweck C., Poluzzi E., Lunghi C., The interface of depression and diabetes: treatment considerations, Translational Psychiatry, 2025, 15(1), 22.
- https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/cukrzyca-jak-jej-zapobiec (dostęp: 04.06.2026)
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/neuropatia-cukrzycowa-czym-jest-jakie-daje-objawy-jak-ja-leczyc/(dostęp: 04.06.2026)
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/cukrzyca-objawy-przyczyny-diagnostyka-i-leczenie/ (dostęp: 04.06.2026)
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/cukrzycowa-choroba-nerek-nefropatia-cukrzycowa-przyczyny-objawy-badania-i-dieta-cchn/ (dostęp: 04.06.2026)
