Definicja hipoglikemii

Hipoglikemia, nazywana również niedocukrzeniem, to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada poniżej wartości niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Najczęściej dotyczy osób chorujących na cukrzycę, szczególnie leczonych insuliną lub niektórymi lekami przeciwcukrzycowymi, jednak może wystąpić również w innych sytuacjach klinicznych, takich jak długotrwały wysiłek fizyczny, niedostateczna podaż kalorii, spożycie alkoholu, współwystępowanie niewydolności nerek, niedoczynności tarczycy, niedoczynności kory nadnerczy (choroba Addisona) czy w wyniku niekontrolowanego uwalniania insuliny w przypadku insulinoma. Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego hipoglikemię rozpoznajemy, gdy stężenie glukozy we krwi spada poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), niezależnie od występowania objawów klinicznych.

Rozpoznanie hipoglikemii nie powinno opierać się wyłącznie na obecności charakterystycznych objawów. U części osób, zwłaszcza chorujących od wielu lat na cukrzycę, może dojść do zaburzenia odczuwania hipoglikemii, przez co niedocukrzenie przebiega skąpoobjawowo lub nawet bezobjawowo. Z drugiej strony objawy przypominające hipoglikemii mogą wystąpić również przy wyższych wartościach glikemii, jeśli poziom glukozy obniża się bardzo szybko lub gdy pacjent przez dłuższy czas utrzymywał przewlekle podwyższone stężenia glukozy we krwi.

 

Hipoglikemia w cukrzycy typu 1

Hipoglikemia najczęściej występuje u osób z cukrzycą typu 1, ponieważ leczenie tej choroby wymaga stosowania insuliny od momentu rozpoznania. Jest ona jednocześnie najczystszym ostrym powikłaniem cukrzycy typu 1 i pozostaje jedną z największych przeszkód w osiągnieciu optymalnej kontroli glikemii. Obawa przed niedocukrzeniem sprawia, że wielu pacjentów celowo utrzymuje wyższe wartości glukozy we krwi, aby uniknąć nieprzyjemnych lub potencjalnie niebezpiecznych objawów hipoglikemii, co sprawia, że trudniej pacjentom kontrolować wartości glikemii w tym również TIR (time in range) przy stosowaniu pomp insulinowych.

Hipoglikemia w cukrzycy typu 2

Ryzyko niedocukrzenia jest również obecne u pacjentów z cukrzycą typu 2, zwłaszcza leczonych insuliną lub lekami zwiększającymi wydzielanie insuliny, takimi jak pochodne sulfonylomocznika (gliklazyd, glimepiryd, glibenklamid czy glipizyd). Znacznie rzadziej hipoglikemia pojawia się u osób z cukrzycą typu 2 leczonych wyłącznie lekami o niskim ryzyku wywołania niedocukrzenia, takimi jak metformina, inhibitory SGLT2 (tzw. flozyny), analogi GLP-1 (semaglutyd, liraglutyd, dulaglutyd) czy podwójny agonista GIP i GLP-1 (tirzepatyd).

Znaczenie kliniczne hipoglikemii

Niedocukrzenie nie zawsze jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, jednak wymaga szybkiego rozpoznania i odpowiedniej reakcji. Wczesne objawy są często niespecyficzne i mogą być mylone ze zmęczeniem, stresem lub osłabieniem. Nieleczona hipoglikemia może jednak prowadzić do zaburzeń świadomości, utraty przytomności, a nawet stanów zagrożenia życia, w szczególności u pacjentów starszych oraz ze współistniejącą chorobą niedokrwienną serca. Umiejętność rozpoznawania pierwszych objawów hipoglikemii jest niezwykle ważna nie tylko dla osób z cukrzycą, ale także dla ich rodzin, opiekunów i współpracowników. Wczesna interwencja pozwala szybko wyrównać poziom glukozy i zapobiec groźnym powikłaniom.

Ciężkość hipoglikemii a objawy

W praktyce klinicznej hipoglikemię ocenia się nie tylko na podstawie wyniku glukozy, ale również na podstawie jej nasilenia i wpływu na funkcjonowanie organizmu. Takie podejście, przyjęte w zaleceniach przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne oraz w konsensusie International Hypoglycaemia Study Group, pozwala lepiej zrozumieć, jak poważna jest dana sytuacja i jak pilnie należy reagować.

Hipoglikemia łagodna (glikemia → 70 mg/dl, 3,9 mmol/l)

Jest to najwcześniejszy etap hipoglikemii, w którym organizm uruchamia mechanizmy obronne. W tym momencie objawy wynikają głównie z działania hormonów „alarmowych”, takich jak adrenalina. Najczęściej pojawiają się:

• drżenie rąk,
• bladość,
• pocenie się (często nagłe i obfite),
• uczucie głodu (wilczy głód),
• kołatanie serca,
• niepokój lub uczucie wewnętrznego napięcia,
• drażliwość lub nagła zmiana zachowania.

Na tym etapie osoba zwykle jest w pełni świadoma i może samodzielnie zareagować. Jest to moment, w którym najłatwiej i najszybciej przerwać rozwój hipoglikemii.

Hipoglikemia istotna klinicznie (glikemia → 54 mg/dl, 3,0 mmol/l)

W tym stadium zaczyna dominować niedobór glukozy w ośrodkowym układzie nerwowym. Objawy nie są już tylko „alarmowe”, ale dotyczą bezpośrednio pracy mózgu. Mogą wystąpić:

• trudności z koncentracją,
• spowolnienie myślenia,
• zaburzenia mowy (niewyraźna, bełkotliwa),
• zaburzenia widzenia,
• senność,
• dezorientacja,
• zachowanie przypominające stan upojenia alkoholowego.

W tym momencie zdolność oceny sytuacji może być już istotnie ograniczona. Osoba chora często nie jest w stanie prawidłowo ocenić swojego stanu ani samodzielnie podjąć leczenia.

Ciężka hipoglikemia (wymagająca pomocy osoby trzeciej)

Najcięższa postać hipoglikemii nie jest definiowana konkretną wartością glukozy, lecz stanem klinicznym, w którym osoba chora nie jest w stanie samodzielnie sobie pomóc. Objawy obejmują:

• utratę przytomności,
• drgawki,
• brak kontaktu logicznego,
• brak możliwości przyjęcia glukozy doustnie.

Jest to stan nagły, wymagający natychmiastowej reakcji otoczenia.

Dlaczego objawy mogą się różnić?

Obraz hipoglikemii nie zawsze wyglądają tak samo. U części osób pierwsze objawy ostrzegawcze mogą być bardzo wyraźne, natomiast u innych – szczególnie przy długo trwającej cukrzycy typu 1 – mogą one stopniowo słabnąć lub całkowicie zanikać. W takich sytuacjach pierwszym zauważalnym sygnałem może być już znaczne pogorszenie funkcji mózgu. Znaczenie ma również tempo spadku glukozy – gwałtowne obniżenie poziomu cukru może dawać silne objawy nawet wtedy, gdy wartości nie są jeszcze bardzo niskie. Dlatego ważne jest nie tylko rozpoznanie samej hipoglikemii, ale również obserwacja zmian w zachowaniu i samopoczuciu osoby chorej.

Pierwsza pomoc w hipoglikemii

Postępowanie w przypadku hipoglikemii zależy przede wszystkim od stanu osoby.

Jeżeli osoba jest przytomna, zachowuje logiczny kontakt i nie ma trudności z połykaniem, należy zastosować zasadę 15/15. Polega ona na podaniu 15 g szybko wchłaniających się węglowodanów prostych, np. soku owocowego, słodkiej herbaty, glukozy w tabletkach lub innych produktów zawierających cukry proste. Następnie po 15 minutach należy ponownie skontrolować stężenie glukozy we krwi. Jeśli hipoglikemia nadal się utrzymuje, należy ponownie podać 15 g węglowodanów prostych i po kolejnych 15 minutach ponownie ocenić glikemię.

Jeżeli osoba jest nieprzytomna lub występują u niej zaburzenia połykania, nie wolno podawać doustnie pokarmów ani płynów ze względu na ryzyko zachłyśnięcia.  W takiej sytuacji należy podać glukagon:

• 1 mg glukagonu podskórnie lub domięśniowo (w udo lub ramię) u osób dorosłych oraz dzieci o masie ciała > 25 kg,
• 0,5 mg glukagonu podskórnie lub domięśniowo

(w udo lub ramię) u dzieci o masie ciała < 25 kg,

• 3 mg glukagonu donosowo u osób dorosłych, młodzieży i dzieci powyżej 1. roku życia, niezależnie od masy ciała (glukagon donosowy Baqsimi^®).

 

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, osoby z wysokim ryzykiem wystąpienia ciężkiej hipoglikemii (stężenie glukozy < 54 mg/dl, czyli < 3,0 mmol/l) powinny mieć przepisany glukagon oraz odpowiednio przeszkolone osoby z otoczenia w zakresie jego użycia.

U każdej osoby nieprzytomnej należy niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego, ułożyć ją w pozycji bezpiecznej (jeżeli oddycha) oraz stale kontrolować oddech. W przypadku zatrzymania krążenia należy natychmiast rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) zgodnie z aktualnymi wytycznymi.

Podsumowanie

Hipoglikemia jest czystym i potencjalnie niebezpiecznym powikłaniem, szczególnie u osób chorujących na cukrzycę, które wymagają leczenia insuliną lub lekami wpływającymi na wydzielanie insuliny. Jej przebieg może być różnorodny – od łagodnych objawów takich jak drżenie rąk i nadmierna potliwość, przez zaburzenia funkcji poznawczych, aż po ciężkie stany z utratą przytomności. Kluczowe znaczenie ma szybkie rozpoznanie pierwszych sygnałów oraz właściwa reakcja, ponieważ wczesne działanie pozwala skutecznie przerwać rozwój hipoglikemii i zapobiec poważnym powikłaniom. W sytuacjach łagodnych stosuje się zasadę 15/15, natomiast w przypadkach ciężkich konieczne jest podanie glukagonu oraz wezwanie pomocy medycznej. Edukacja pacjentów oraz ich otoczenia w zakresie rozpoznawania i leczenia hipoglikemii pozostaje jednym z najważniejszych elementów bezpiecznej terapii cukrzycy

Adrian Janik

Literatura

• Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postpowania u osób z cukrzyc! 2023. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Diabetologia Praktyczna, 2023.
• Wierzchowiecka A., Zozulińska-Ziółkiewicz D. Hipoglikemia w cukrzycy typu 1. Artykuł naukowy.
• Medycyna Praktyczna dla pacjentów. Hipoglikemia (niedocukrzenie) – objawy, przyczyny i leczenie.
• Lidia Kania Hipoglikemia w cukrzycy typu 1. Artykuł naukowy.